Categorieën
Natuur Rijk aan het Wad / Michaëlshof

De Michaëlshof, paradijs met utopische droomplannen

In het buurtgemeenschap Vatrop op Wieringen heeft Stichting ‘De Michaëlshof’ van 1974 tot 2019 bestaan. In 1954 stond op deze plek een vismeelfabriek. Vanaf 2020 is plek overgenomen door ‘Rijk aan het Wad’, die het gedachtegoed in een andere vorm voortzet.

De vismeelfabriek kreeg in de jaren zestig veel klachten over de stank van buurtbewoners, waardoor deze in 1971 sloot. Het pand stond jaren leeg, waarna het in 1974 gekocht werd.


Bij wind uit zee, hadden omwonenden veel last van de stank die werd veroorzaakt door de stoom die vrijkwam bij het verwerken van visafval.

Onder leiding van Michaël Schouwenaar (1944-2018) werd een werkgroep opgericht die met een woon- /werkgemeenschap aan de slag ging.  Geïnspireerd door de toenmalige activiteiten van ‘De Kleine Aarde’ werd in 1980 het milieu-centrum onder de naam  Stichting ‘De Fabriek’ opgericht.

Deze ideeën waren in strijd met de industriebestemming en het jarenlang getouwtrek tussen de Gemeente en de Stichting begon.

Ondertussen werd in 1977 de zeedijk aan de noordkant van Wieringen op deltahoogte gebracht. Studie van Rijkswaterstaat wees uit dat er op Vatrop geen dijk nodig was, omdat het landschap hoog genoeg lag en ‘een uitstekende traag uit zee oplopende waterkerende structuur had’. Omdat echter de wet bepaalt dat een dijk een ononderbroken lichaam met waterkerende functie is, diende er wel een dijktracé door het landschap getrokken te worden. Hierdoor werd de aangelegde biologische tuin onteigend en met het verkregen bedrag werd in 1979 aan de oostzijde het weiland met eendenboet aangekocht. 

Het perceel van De Fabriek, links de kruiden- en moestuin, rechts de molen waar een eendenboet stond.

In 1979 bestaat de tuinploeg uit o.a. Chiel (die later de naam Michaël koos) en Sonja Schouwenaar, Marieke en Piet Dekker, Marijke en Willem de Haan, Erik en Ankie Meuleman. Er wordt voor 300 gulden aan mulch (hooi), zaai- en pootgoed gekocht en in het najaar worden bomen en struiken geplant. Daarnaast is er een bouwgroep gevormd om van de fabriek een woon- werkgemeenschap te maken.

Bovenaan de oude vismeelfabriek, daaronder schetsen om te verbouwen.

In afwachting van het aangepaste bestemmingsplan werd dit door de Gemeente gedoogd.  Hoewel dit plan in 1982 werd veranderd, gaf de uitvoering zoveel onduidelijke uitwerkingsregels, dat de Stichting doorproduceerde tot aan de Raad van State.  De Stichting kreeg gelijk, de uitwerkingsregels werden geschrapt. Ook werd er toestemming gegeven voor het plaatsen van een kleine windmolen.

Ondanks dit bleef de relatie met de Gemeente moeizaam, de oude tekst van het bestemmingsplan bleef jaren gehandhaafd.

Op deze wijze zou de Fabriek eruit kunnen zien, als hij niet door brand zou getroffen zijn.

De buren in Vatrop keken argwanend naar wat er zoal gebeurde bij de Fabriek. Als de werkgroep verteld wat voor werk en plannen er zijn is er meer begrip. Maar gaan jullie er ook wonen? Ja, maar maximaal drie gezinnen. Eigenlijk begrijpen ze dat het best gewoon is, alleen die communes, partnerruil en naaktloperij vinden ze maar niks….

De opbouw begint: nieuwe gevelmuren en kozijnen zijn al klaar.

Het dagelijkse werk op het terrein liep niet altijd gemakkelijk. Afspraken werden niet nagekomen, grond werd slordig achtergelaten en werkverdeling moest beter.  In een verslag staat: ‘De werkverdeling is niet optimaal, Chiel werkt in z’n eentje, maakt zijn deel af en daarmee basta. Het tuinwerk moet door allemaal worden gedragen, de bouwgroep zal indien nodig soms ook moeten bijspringen’.

Met kleine groepjes mensen wordt er aan De Fabriek gewerkt. Het project bood de mogelijkheid om met behoud van uitkering zinvol actief bezig te zijn.

In 1980 wordt er een uitgebreid brochure geschreven over het project ‘De Fabriek’ en langzaam gaat het steeds beter. Een succes zijn de zomerweken, waarbij een flinke groep vrijwilligers klust en leuke dingen doet. ‘…..Er was weer volksdansen door Sonja en een disco-avond…. in een mum van tijd leerde Chiel ons broodbakken, dat met zelfgemaakte jam gelijk werd gegeten….. Het begin van de warmtemuur en de fundering van de tegelkachel werd begonnen. De composters Huib en Hans maakten een composttoilet’.

Op Oudejaarsnacht 1984 werd de Stichting getroffen door een ramp: het in gebruik zijnde milieucentrum brandde tot op de grond toe af. De Stichting was daardoor gedwongen haar activiteiten onder te brengen in diverse kleinere gebouwen.

Op het afgebrande centrum werd een kleine cursusruimte (28 m2), het tuinhuis werd omgebouwd tot woonhuis van Michaël (24 m2) en een op het terrein staande directiekeet werd ingericht als gastenverblijf met keuken en sanitaire voorzieningen (54 m2).  Op deze wijze heeft de Stichting, die de naam ‘De Michaëlshof’ kreeg, vanaf 1986 gefunctioneerd.

Na de brand volgt er een vervelende afwikkeling van het verzekeringsgeld. Michaël is eigenaar en de Stichting heeft het onroerend goed in beheer. Na een crisis in het bestuur wordt er in 1987 een financiële verdeling gemaakt.  De woning voor Michaël en het gastenverblijf wordt gebouwd.  Michaël schrijft in een verslag: ‘Mensen zijn gekomen en weer weggegaan. Wat zijn onze dromen en wat blijft steeds bestaan? Soms branden plekken open en door verdriet en pijn blijven wij slechts hopen in vreugd ons zelf te zijn’.

Michaël op het Ostarafeest in 2016 op de Michaëlshof.

In 1986 stuurt Michaël aan zijn vrienden een uitnodiging voor zijn verjaardag. Het vieren doet hij één keer in de zeven jaar en is voor de zesde keer. Hij wordt dus 42 en schrijft: ‘Ik heb deze afgelopen periode als een zeer intensieve en lang niet altijd makkelijk ervaren. Restanten jeugdige overmoed werd door ingrijpende confrontaties met het leven geleidelijk aan omgezet in een beginnend dieper inzicht’.

In 2000 wordt Michaël 56 jaar en viert dus voor de achtste keer z’n verjaardag. Hier schrijft hij: ‘Ongeveer tot mijn veertigste jaar had ik fantasieën over het feit of ik die bijzondere overgang naar het jaar 2000 daadwerkelijk mee zou maken en jawel het is gelukt en eigenlijk niet eens zo bijzonder. Misschien gaat het met de meeste fantasieën zo….’.

Na een lange periode van onduidelijkheid worden er in de jaren negentig weer concrete plannen gemaakt. Voorzitter Huib Groenenberg bekend van ‘De Kleine Aarde’ en Michaël Schouwenaar zetten de schouders onder een groots nieuwbouwplan. De tuinploeg met o.a. Rob Holtjer, Simone Bakker en Ruurd Walrecht (Oerakker) houden werkdagen, tuincursussen en zomerweken.

Het plan voor het Energie-Nul gebouw was zijn tijd ver vooruit.

Vanaf 1996 is gewerkt aan een plan voor herbouw van het gehele centrum, dat geheel zelfvoorzienend moest zijn met behulp van zonne- en wind energie. In 1998 werd het ontwerp aan de Gemeente aangeboden, waarna 3 jaar van onderhandelingen begonnen. Door het niet afgeven van een bouwvergunning,  gingen toegezegde subsidies verloren.  De Stichting besloot haar ambities bij te stellen.

In 2003 werd een kleiner plan gemaakt om met de resterende subsidies (provincie Noord-Holland, Leader+ en Senter/Novem) een kleiner gebouw op te richten als herbouw (40% van het toegestane bouwoppervlak).  Helaas is ook dit plan nooit van de grond gekomen.

Naast utopische nieuwbouwplannen maken, bleef het gewone werk op ‘De Michaëlshof’ niet liggen. Het terrein werd door een wisselende groep van vrijwilligers onderhouden. Daarnaast werden er verschillende activiteiten georganiseerd, zoals de jaarlijkse open dag, de zomerwerkweek, schildercursussen. Een succes was ook de cursus biologisch tuinieren ‘Heel de Aarde’. In 2000 doet Joop Laan mee en schrijft in het voortgangsbericht zijn ervaringen: ‘Het is allemaal heel boeiend, maar de meeste indruk heeft wel het kweken van oesterzwammen op mij gemaakt…. Marianne liet zien hoe het broed op stammetjes te plakken, dan een plak hout erop, begraven in een kuil, hooi erover en broeden maar….’

De biologische tuin is in een cirkel met in het hart de vijver.

Na, in 2002, het vertrek van Marianne van Beek (ex-vrouw van Michaël) heeft De Stichting amper meer gefunctioneerd. Voor Michaël brak een zware emotionele tijd aan. Het was zijn tweede scheiding en de financiële afwikkeling gaf hem veel kopzorgen. Mede dankzij de komst in 2011 van gastenhuis bewoonster Linda Biesheuvel en tuinsters Peggy Verkooij en Trudy Ouwehand, komen er weer betere tijden.

Het Sint Jansfeest in 2016 met de sprong over het kampvuur.

Op 2014 wordt op grootse wijze het veertig jarig bestaan van ‘De Michaëlshof’ gevierd. Het feesten viel in de smaak en kreeg in 2016 een vervolg door de wisseling van de seizoen te vieren. De start was op 24 maart toen op het groepsterrein het Ostarafeest gevierd werd. (symboliseert het einde van de donkere tijden en het licht langzaam aan het winnen is).

Dankzij o.a. René Bijkerk en Hans Nusink wordt er ook weer gedacht aan nieuwbouw en wordt in 2017 een plan geschreven. Door de plotselinge ziekte van Michaël werd dit helaas onhaalbaar.

In november 2018 houdt Michaël een afscheidsfeest op het groepsterrein.

De Stichting en het Werkbestuur is tot het overlijden van Michaël (7-12-2018) doorgegaan met de groentetuin en het organiseren van cursussen en bijeenkomsten.  Inmiddels is hebben de kinderen van Michaël het perceel verkocht aan de mensen van ‘Rijk aan het Wad’. Het woonhuis van Michaël is grondig verbouwd, hier wonen Teun Rijke en Marja Pappot. De overige gebouwen (gastenverblijf, cursusruimte ‘Westwing‘ en de opslagloods ‘Nissehut‘ worden waarschijnlijk op termijn vervangen. 

Regelmatig verschenen er in de jaren tachtig en negentig jaarprogramma’s en voortgangsberichten. Dit mooie gedicht over ‘De Michaëlshof’ sprong eruit:

De zee heeft hier het land gekust. Al twintigduizend jaar, tweemaal per dag. Als deze oude grond eens spreken kon, dan zou het zijn van liefde en ontzag.

Eens kwam ik hier en voelde toen, hoe grond en gras en bomen mij fluisterend zacht vertelden dat ze hier eeuwig wilden dromen.

De plek zal altijd zijn zoals ze is. Hier woont sinds ooit de geest van eeuwen. Ik sta naast een boom en kijk naar zee, de stilte wordt volmaakt door het gekrijs van meeuwen

De lucht, het land, de zon, de zee, zingen hier samen een danklied voor het leven. Zou dan de mens met zijn verstand, aan wat volmaakt is, doel en richting geven?

Ver achter ons denken ligt een groter plan, van dat wat alles heeft bedoeld en heeft gemaakt. Ik krijg een knipoog van de grote geest: een witte wolk, die de maan aanraakt…

De laatste vijf jaar van het bestaan van Stichting ‘De Michaëlshof’ zat ik als secretaris in het bestuur van de Stichting. Het waren mooie, roerige en leerzame jaren (vooral bij de opheffing). Hierbij een overzicht van bestuursleden vanaf de oprichting:

Voorzitter: Martie Woudhuizen (1946):1985-1986, Huib Groenenberg (1953-2002): 1986-1996, Hans Schake (1947):1996-2007, Wim Ebbinkhuijsen (1939): 2007-2020

Secretaris: Sonja Dekker (1945): 1980-1983, Nel Braaksma (1943): 1983-1985, Anneke Tielen-Mantz (1951): 1985-1986, Michaël Schouwenaar (1944-2018): 1987-2018, Cor Zwaag (1959): 2016-2020

Penningmeester: Johan de Lange (1952): 1980-1985, Bertus Brendel (1942): 1985-1986, Jacob Visser (1940): 1987-1990, Hans van Egten: 1990-1996, Frits Zwanenburg (1954): 1996-2004, Bernard van Assema (1963): 2013-2015, Jan van den Tooren (1962): 2016-2018

Bestuursleden: Petra Blokdijk: 1980-1985, Tineke van Stipriaan: 1980-1985, Roel Mellema: 1980-1985, Cornelia Schouten: 1985-1986, Jan de Lange: 1987-1990, Koert Hofstra: 1986-1993, Marianne van Beek: 1987-2004, Dick Reitsma: 1987-1996, Gerrit Teule: 1996-2004, Leo Bisschop: 2004-2007, Peggy Verkooij: 2011-2017, Arnoud Blom: 2011-2013, Linda Biesheuvel: 2011-2015, Monika Rietveld: 2015-2018, Mark Veenstra: 2015-2018

Tijdens een open dagen bij ‘De Michaëlshof’ maakte ik in 2015 kennis met Michaël Schouwenaar. Hij geeft in de vloeikas een uitleg hoe het zit met biologisch tuinieren. Het filmpje dat ik maakte: https://www.youtube.com/watch?v=vkVITzmPVIk

Geweldig was de keer dat ik met Michaël op het Living Village Festival was en hij plotseling een lied ging improviseren samen met Antoine Theunissen (zondag 31 mei 2017): https://youtu.be/_yo88Lrhwaw

3 reacties op “De Michaëlshof, paradijs met utopische droomplannen”

Dank je wel Cor. Een mooie beschrijving van een stuk geschiedenis waarbij we allemaal ons eigen gevoel en ons eigen beeld hebben. Herinneringen en tegelijk een verder gaan.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *